• پیشینه انجمن آثار و مفاخرفرهنگی

در پاییز سال 1301 هـ . ش گروهی از رجال دانشور و علاقه ­مند  به آثار تاریخی برای نگه­داری و تعمیر ابنیه تاریخی و پاس حرمت یادگارها و مفاخر فرهنگی و هنری قدیم ایران گرد هم آمده و انجمن «آثار ملی» را  بنیان نهادند. بنیانگذاران انجمن حسن مستوفی ملقب به مستوفی­‌الممالک، حسن پیرنیا ملقب به مشیرالدوله، محمدعلی فروغی ملقب به ذکاءالملک، حسن اسفندیاری ملقب به محتشم­ السلطنه، ابراهیم حکیمی ملقب به حکیم الملک، عبدالحسین تیمورتاش ملقب به سردار معظم، فیروز میرزا ملقب به نصرت­ الدوله، حاج سید نصرالله تقوی و ارباب کیخسرو شاهرخ بودند.


بدین ترتیب فعالیت انجمن در سال 1301هـ .ش مستند به  تصویب اساسنامه­‌ای 14 ماده­‌ای که نظامنامه آن در 21 ماده بود، آغاز شد.

دوره اول فعالیت انجمن (1301-1320 هـ . ش )

انجمن در نخستین دوره فعالیت خود که از سال 1301 هـ . ش آغاز شد و تا شهریور1320 هـ . ش ادامه یافت، به منظور پاسداشت مفاخر ایران به عنوان گامی ارزشمند نسبت به ساختن آرامگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی اقدام نمود. همچنین مبادرت به تشکیل مجمع  بین­‌المللی به مناسبت بزرگداشت هزارمین سال تولد فردوسی کرد که در سال 1313 هـ . ش  برگزار شد. چاپ 8 عنوان کتاب درخصوص ابنیه تاریخی ایران و الواح تخت جمشید از دیگر فعالیت­‌های انجمن در این دوره بود.


ریاست انجمن را در این دوره ابتدا رضاخان سردار­سپه که آن هنگام نخست وزیر بود، به عهده داشت و چون در  21 آذر 1304 هـ . ش به سلطنت رسید، فروغی به ریاست انجمن منصوب شد که تا سال 1314 هـ . ش در آن سمت باقی ماند. ارباب کیخسرو شاهرخ نیز خزانه­‌دار و مدیر­عامل انجمن بود.
پس از برگزاری مراسم هزاره فردوسی، انجمن تا آذر ماه 1323 هـ . ش به دلیل تحولات سیاسی و نظامی که در ایران آن زمان رخ داده بود، از فعالیت باز ماند.

 دوره دوم فعالیت انجمن (1323- 1357 هـ . ش(

انجمن در آذرماه 1323 هـ .ش با تلاش و کوشش دکتر عیسی صدیق، وزیر فرهنگ وقت و تصویب اساسنامه­‌ای جدید، دوره دوم فعالیت خود را آغاز کرد که تا سال 1357 هـ . ش و پیروزی انقلاب اسلامی ادامه یافت. طبق اساسنامه جدید اعضای انجمن به سه دسته تقسیم می­‌شدند:  اعضای مؤسس، اعضای عمومی و اعضای افتخاری.


حسن اسفندیاری ملقب به محتشم­‌السلطنه به عنوان رئیس هیـأت مؤسسین و علی­رضا قراگوزلو ملقب به بهاءالملک به سمت نایب رئیس انجمن انتخاب شدند و چون به موجب ماده 4 اساسنامه برای انجمن هیأت مدیره­‌ای در نظر گرفته شده بود، در 24 دی ماه 1323 هـ . ش هیأت مدیره به این شرح انتخاب شد:
علی­‌اصغر حکمت، رئیس، آندره گدار، نایب رئیس، تیمسار سرلشکر امان­‌الله جهانبانی، خزانه­‌دار و دکتر مهدی بیانی به ریاست دبیرخانه انجمن منصوب شدند. با مرگ حسن اسفندیاری در 5  اسفند 1323 هـ . ش، صادق صادق ملقب به مستشارالدوله، حسین علاء، علی­‌اصغر حکمت ، مهندس جعفر شریف امامی، دکتر عیسی صدیق، دکتر رضا­زاده شفق، مهندس علی صادق، حسین قدس نخعی، دکتر یحیی مهدوی و دکتر ذبیح­‌الله صفا به عضویت هیأت مؤسسین برگزیده شدند. آقای قدس نخعی نیز به سمت ریاست هیأت مدیره انجمن منصوب شد.
در بهمن 1335هـ . ش اعضای هیأت مؤسسین انجمن آثار ملی علاوه بر  مهرداد پهلبد، وزیر فرهنگ و هنر عبارت بودند از: مهندس جعفر شریف امامی، علی­‌اصغر حکمت، دکتر عیسی صدیق، حسین قدس نخعی، سرلشکر محمد­حسین فیروز، دکتر محمود مهران، دکتر غلامحسین صدیقی، حسن نبوی، مهندس محسن فروغی، دکتر ذبیح­‌الله صفا، مهندس منوچهر سالور، دکتر یحیی مهدوی، مهندس علی صادقی،سید محمد­تقی مصطفوی.
حسین قدس نخعی رئیس هیأت مدیره، مهندس محسن فروغی، نایب رئیس و سید محمدتقی مصطفوی خزانه‌دار بودند.


اهم خدمات انجمن در این دوره از فعالیت به این شرح بود:

1.    ساخت بیش از 30 آرامگاه و بنای یادبود برای مفاخر ایران چون فردوسی، نادرشاه، سعدی، خیام، عطار، کمال­‌الملک، بابا طاهر، صائب تبریزی، شیخ روزبهان، سیبویه، ابوالحسن خرقانی، شاه شجاع، ابن یمین فریومدی، ابوالحسن بیهقی، اوحدی مراغه­‌ای و احداث بنای معظمی در گورستان تاریخی سرخاب تبریز در مجاورت بقعه متبرکه سید حمزه و آرامگاه شهید ثقه­ الاسلام تبریزی

2.      
2.
کمک به تعمیر بناهای تاریخی ایران در اصفهان، شیراز و خراسان.

3.      
3.
طبع و نشر قریب به 142 عنوان کتاب و رسالاتی از آثار بزرگان ایران که غالبا صبغه­‌ای اسلامی داشتند و همچنین کتاب‌های مربوط به جغرافیای تاریخی شهرها و باستان شناسی.

سفارش به ساخت هفت طرح سیاه قلم از شعرا و دانشمندان ایران و همچنین 13 تندیس از جنس گچ، سنگ مرمر و برنز شامل مجسمه نشسته فردوسی (هدیه دولت ایران به دولت ایتالیا)، مجسمه نشسته فردوسی در باغ آرامگاه فردوسی در شهر طوس، مجسمه عظیم­‌الجثه نادر در باغ نادری شهر مشهد، مجسمه نیم تنه خیام در آرامگاهش در نیشابور، مجسمه نشسته خیام در پارک لاله تهران، مجسمه ایستاده فردوسی در میدان فردوسی در تهران، کتیبه نیم تنه برجسته از صورت کمال­‌الملک در آرامگاه ایشان در نیشابور، نیم تنه نادر شاه در موزه نادری آرامگاهش در مشهد، مجسمه امیرکبیر در ایتالیا، مجسمه یعقوب لیث صفاری در زابل، مجسمه  بوعلی سینا در میدان بوعلی سینا همدان و مجسمه سعدی در شیراز از آن جمله است.


در این دوره به علت نداشتن محل ثابتی برای استقرار انجمن، مؤسسین انجمن درصدد تهیه ساختمانی برای اسکان دائمی بر­آمدند. لذا در سال 1346 هـ . ش حسینیه حسین پاشا خان ملقب به امیربهادر، وزیر جنگ عصر مظفری، واقع در بخش چهار سنگلج در محل معروف به سر پل امیربهادر، خیابان ارامنه (سرگرد بشیری امروزی) را به مبلغ شش میلیون و یکصد هزار ریال خریداری کردند.


مساحت خانه  امیربهادر که در سال 1318 هـ . ش به عنوان حسینیه بنا شده بود و یکی از زیباترین بناهای عصر قاجار به شمار می­رود حدود 3000 متر­مربع و دارای تالار بزرگ آیینه­ کاری، تالار بزرگ فوقانی، حوضخانه و اطاق­‌های متعدد است که در سال 1347 هـ  . ش تعمیرات و مرمت آن با رعایت شیوه اصیل قدیم انجام شد.
لازم به توضیح است که این ساختمان هم اکنون نیز محل استقرار انجمن در تهران است.

دوره سوم فعالیت انجمن (1373 هـ . ش تا کنون)


پس از پیروزی انقلاب اسلامی، با توجه به آنکه اکثر اعضای هیأت مؤسسین انجمن آثار ملی از افراد متنفذ رژیم پهلوی بودند، عملا امکان تشکیل و ادامه کار هیأت مزبور منتفی گردید و در ماه‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی دولت خود متکفل اداره انجمن آثار ملی شد . در این مدت به علت عدم فعالیت انجمن تنها تعدادی از کتاب­‌هایی که در قبل از انقلاب سفارش چاپ آنها داده شده بود و مشتمل بر دوازده اثر بود منتشر گردید. کتاب «نقض» تألیف عبدالجلیل قزوینی رازی، تعلیقات نقض (2 جلد) تألیف سید جلال­‌الدین محدث ارموی، «سکه­‌های ایران در دوران هخامنشی» تألیف ارنست بابلون، «سکه­‌ها، مدال­‌ها و آثار باستانی» ترجمه دکتر ملک‌زاده بیانی و دکتر خانبابا بیانی، «آثار باستانی و ابنیه تاریخی کرمانشاهان و کردستان»، «فردوس المرشد  فی اسرار الصمدیه»، «خوزستان و کهگیلویه و ممسنی»، «ارجان و کهگیلویه از فتح عرب تا پایان دوره صفوی»، «ظهور تیمور» تألیف عباس اقبال، «تاریخ ایرانیان و عربها» تألیف نولدکه ترجمه دکتر عباس زریاب خویی از جمله این آثار بودند.
از دیگر فعالیت­‌های انجمن در این دوره تأسیس کتابخانه انجمن با یکصد و شش مجلد کتاب بود . با اهداء کتابخانه شادروان عبدالحسین بیات مشتمل بر 3146 جلد کتاب بر غنای کتابخانه انجمن افزوده شد. در همین دوران انجمن نسبت به خرید برخی از مجموعه های ارزشمند اقدام کرد . از جمله مجموعه­‌های ارزشمند و گران­سنگی که انجمن مبادرت به خریداری آن کرد، «مجموعه خیام» بالغ بر 307 جلد کتاب و مشتمل بر کتاب‌های چاپی کمیاب و مهم درباره خیام و رباعی­‌های او و ترجمه رباعیات او به زبان‌های مختلف و نسخه ای از ترجمه فیتز جرالد.
در سال 1365 هـ . ش با توجه به بررسی­‌های  مفصل شورای فرهنگ عمومی و تشخیص ضرورت انتظام بخشیدن به امر معرفی و بزرگداشت سرآمدان و مفاخر اسلام و ایران تصمیم گرفته شد که انجمن آثار ملی با تغییر مختصری در وظایف و تغییر در نام به «انجمن آثارو مفاخر فرهنگی» شروع به فعالیت مجدد نماید.
پیشنهاد مزبور از طریق وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی به ریاست شورای عالی انقلاب فرهنگی ارائه شد و سرانجام طی جلسات 124 و 128 شورای عالی انقلاب فرهنگی مورخ 66/06/31 و 66/07/21 رئوس اصلی اساسنامه جدید انجمن آثارو مفاخر فرهنگی تصویب شد. پس از آن  اقدام مؤثری در مورد راه اندازی انجمن به عمل نیامد تا اینکه در نیمه دوم سال 1370 هـ .ش اعضای تکمیلی هیأت امنای انجمن به تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی رسید و از سوی وزیر  فرهنگ و ارشاد اسلامی مدیر اجرایی انجمن برای راه‌اندازی آن تعیین گردید.
با این وجود، انجمن تا سال 1372 هـ .ش  فاقد هرگونه اعتبار جاری برای انجام فعالیت­‌ها و وظایف محوله خود بود و تنها بر اساس مساعدت­‌های وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و کمک ارگان­‌ها و شخصیت­‌های مختلف بود که توانست اقداماتی جهت راه اندازی انجمن شکل گیرد.


در طی این مدت، عملیات بازسازی و تعمیر ساختمان تاریخی انجمن به همراه طراحی و اجرای پروژه توسعه کتابخانه انجمن صورت گرفت. لذا فعالیت رسمی و عملی انجمن آثارو  مفاخر فرهنگی پس از مصوبه جلسه 258 مورخ 73/06/01 شورای مشترک و تأیید شورای عالی انقلاب فرهنگی در جلسه 338 مورخ 73/06/29 و تصویب متمم اساسنامه پس از گذشت وقفه­‌ای طولانی در سال 1373 هـ . ش آغاز شد.


در نخستین گام، اعضای هیأت امنا، هیأت مدیره، رئیس هیأت امنا و هیأت مدیره انجمن معرفی شدند.
دین ترتیب، انجمن دوره­‌ای جدید از فعالیت­‌های خود را آغاز کرد.

اعضای هیأت امنا  ( 1373 - 1376 هـ . ش )

1. آیت الله هاشمی رفسنجانی (ریاست جمهوری و رئیس هیأت امنا)

2. مهندس مصطفی میرسلیم ( وزیر  فرهنگ و ارشاد اسلامی)

3. دکتر محمدرضا هاشمی گلپایگانی (وزیر فرهنگ و آموزش عالی)

4. دکتر حسن حبیبی (معاون اول ریاست جمهوری  و جانشین رئیس هیأت امنا)

5. آیت الله موسوی اردبیلی

6. آیت الله جوادی آملی

7. علامه محمدتقی جعفری

8. پروفسور محمود حسابی (پس از ایشان دکتر غلامعلی حداد عادل جانشین وی گردید)

9.  دکتر عبدالکریم سروش

10. دکتر عبدالجواد فلاطوری

اعضای هیأت امنا ( 1376- 1384هـ . ش) 

1. حجت­ الاسلام سید محمد خاتمی (ریاست جمهوری و رئیس هیأت امنا)

2. دکتر محمدرضا عارف (معاون اول ریاست جمهوری و جانشین رئیس هیأت امنا)

3. دکتر سید عطاءالله مهاجرانی (وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی) – ( آذر ماه 1379 احمد مسجد جامعی جانشین وی شد)

4. دکتر مصطفی معین (وزیر فرهنگ و آموزش عالی) – (1382 دکتر جعفر توفیقی جانشین وی شد)

5. دکتر حسن حبیبی

6. دکتر هادی ندیمی

7. آیت الله شیخ جعفر سبحانی

8. دکتر غلامعلی حداد عادل

9. آیت الله حاج شیخ حسن حسن ­زاده آملی (در فروردین 1380 در پی استعفاء،  دکتر سید عطاءالله مهاجرانی جانشین وی شد)

10. دکتر سید جعفر شهیدی

اعضای هیأت امنا ( خرداد 1389  تاکنون)

1. دکتر محمود احمدی­ نژاد (ریاست جمهوری و رئیس هیأت امنا)

2. دکتر محمدرضا رحیمی (معاون اول رئیس جمهور و جانشین رئیس هیأت امنا)

3. دکتر کامران دانشجو (وزیر علوم، تحقیقات و فناوری)

4.دکتر سید محمد حسینی (وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی)

5. دکتر علی ­اکبر ولایتی

6. دکتر غلامعلی حداد عادل

7. دکتر محمدرضا مخبر دزفولی

8. حجت الاسلام دکتر سید صدرالدین شریعتی

9. مهندس سید عزت الله ضرغامی

10. مهندس سید مصطفی میرسلیم

اعضای هیأت مدیره (1373- 1376 هـ . ش )

1. دکتر کمال حاج سید جوادی ( عضو و رئیس هیأت مدیره)

2. دکتر محمود بروجردی

3. احمد مسجد جامعی

4. مهندس سراج­ الدین کازرونی

5. مهندس کاظم سیفیان

اعضای هیأت مدیره (1376- 1378 هـ . ش )

1. دکتر کمال حاج سید جوادی (عضو و رئیس هیأت مدیره)

2. احمد مسجد جامعی

3. مهندس سید محمد بهشتی

4. دکتر سید صادق خرازی

5. سید کاظم موسوی بجنوردی

اعضای هیأت مدیره (1378- 1389 )

1. دکتر مهدی محقق (عضو و رئیس هیأت مدیره)

2. سید کاظم موسوی بجنوردی

3. علی اصغر رمضان پور(جانشین احمد مسجد جامعی شد)

4. دکتر سید صادق خرازی

5. مهندس سید محمد بهشتی

اعضای هیأت مدیره (خرداد 1389 تاکنون )

1. حجت الاسلام و المسلمین محمدجواد ادبی (رئیس انجمن، مدیرعامل و عضو هیأت مدیره)

2. دکتر مهدی محقق (عضو و رئیس هیأت مدیره )

3. دکتر غلام­رضا خواجه سروی

4. دکتر علی­ اکبر رزمجو

5. بهمن دری (جانشین محسن پرویز شد)

برخی فعالیت­‌های انجمن از سال  1373 تاکنون

1. برگزاری نمایشگاه‌های کتاب در تهران و استانها

2. برگزاری 108 مراسم بزرگداشت مفاخر فرهنگی در تهران

3. برگزاری مراسم بزرگداشت مفاخر فرهنگی در استانها

4. مرمت و بازسازی مقابر مفاخر فرهنگی در داخل و خارج از کشور

5. نشر فصلنامه انجمن

6. نشر خبرنامه انجمن (گزارش انجمن)

7. راه اندازی سایت انجمن

8. توسعه کمی و کیفی کتابخانه انجمن

9. انتشار 362 عنوان کتاب

10. تصویب آیین نامه نحوه تشکیل شعب انجمن در استانها و خارج از کشور

11. تشکیل شعب انجمن در استانها